ایده های کشاورزیکشاورزی

کاشت و تولید زعفران به روش مزروعی با سودآوری فوق العاده

زعفران يکی از ارزشمندترين رستنی های ايران است كه با رنگ و رايحه ای دل انگيز و مزه ای دلپذير جهانيان را مجذوب خود کرده است. گياهی چند ساله و کم توقع که از بازدهی اقتصادی بسيار مناسبی نيز برخوردار است. زمان مصرف آب در كشت و تولید زعفران موقعی از سال است که ساير محصولات به آب نيازي نداشته يا حداقل با مشکل کم آبی مواجه نمی باشند. بنابراين با توجه به شرايط خاص اقليمی کشورمان که آب يکي از عوامل محدود کننده در توسعه کشاورزی است، زعفران گياه مناسبی برای کاشت در مناطق خشک و نيمه خشک کشور می باشد. گرانبهاترين گياه زراعی موجود در روی كره زمين است و تنها گياهی است كه واحد خريد و فروش آن به جای تن و کیلوگرم، مثقال و گرم است. بيشترين سطح زير كشت زعفران در حال حاضر مربوط به استانهای خراسان رضوی، خراسان جنوبی، خراسان شمالی، اصفهان، فارس، کرمان و یزد می باشد. در کشورما زعفران می تواند در بین صادرات غیر نفتی پس از پسته در رتبه دوم قرار گیرد، بنابراین تولید آن بسیار پر سود می باشد.

نيازهای اكولوژيک كشت زعفران

زعفران گياهی است كه در مناطق خشک و نيمه گرمسير رشد می كند. گرچه در شرايط متنوع آب و هوائی رشد می كند ولی در مناطقی كه آب و هواي معتدل و تابستان های خشک و زمستان های ملايم داشته باشد رشد مطلوب تری دارد و کیفيت محصول آن بهتر است. كمربند كشت و تولید زعفران در جهان بين عرض جغرافيایی 30 تا 40 درجه شمالی است. اين گياه در یک محدوده حرارتی 15- درجه سانتيگراد در زمستان تا 40+ درجه سانتيگراد در تابستان را تحمل می کند. ارتفاع مناطق كشت و تولید زعفران از سطح دريا از حدود 800 تا 2300 متر از سطح دريا متغیر است. اين گياه در ارتفاعات بيشتر از 1300 متر محصول مناسب تری توليد می کند.

خاک مناسب جهت كشت و تولید زعفران

زعفران هر چند كه در تمامی خاكها اعم از سبک و شنی و يا رسی و سنگين قابل كشت می باشد ولي بهترين رشد و عملكرد را در خاكهای هوموس دار با بافت متوسط لومی دارد. عملكرد اين گياه در خاكهای نامناسب كاهش می يابد. شوری خاک باعث كوچک شدن و كمی محصول زعفران می شود و خاكهايی كه داراي pH بين 8-7 می باشند، مناسب كشت و تولید زعفران است.

فرآیند تولید زعفران

مرحله کاشت

پياز زعفران پس از کاشت اولیه 7 تا 10 سال متوالی محصول می دهد (البته به توصیه کارشناسان سن اقتصادی حداكثر 5 تا 7 سال است) بنابراین عملیات مرحله کاشت منحصراً در سال اول انجام می گیرد و طی سالهای بعد تنها عملیات مربوط به مراحل داشت و برداشت در مزارع زعفران اجرا می شود، در نتیجه مرحله کاشت از اهمیت خاصی در تولید زعفران برخوردار است.

تهیه زمین

زعفران در مناطقی از ایران که آب و هوای معتدل نیمه کویری و زمین های رسی و شنی، دارند کاشت و تولید می شود. زعفران کاران عملیات تهیه زمین را که معمولاً از اوایل بهار آغاز می گردد به ترتیب زیر انجام می دهند:

  1. در بهار پس از قطع باران های بهاری و گاورو شدن زمین، مزرعه را به عمق 25 – 30 سانتی متر شخم می زنند که این زیر و رو کردن زمین برای مبارزه با علف های هرز می باشد.
  2. اگر خاک کمی رطوبت داشته باشد کلوخه ها نیز از بین می روند.
  3. پس از انجام این عملیات، زمین را تا اوایل تابستان به حال خود رها می کنند تا مدتی آیش بماند.
  4. در زمان كشت زعفران حدود 25 – 30 تن در هکتار کود گاوی کاملاً پوسيده و عاری از بذر علف ها هرز را با شخم عمیق با خاک مخلوط کرده، سپس بلافاصله (برای ممانعت از تجزيه توسط آفتاب) زمین را کاملاً هموار و مسطح می کنند.
  5. پس از عملیات ردیف کشی با توجه به شیب زمین، کرتهایی ایجاد می کنند و زمین مرزبندی می شود.
  6. بزرگی و کوچکی کرت بستگی به فاصله منابع آبی از کرت ها دارد و هر چه منبع آب نزدیکتر باشد، کرت را بزرگتر و هر چه منبع دورتر باشد، کرت کوچکتر تهیه می کنند.

انتخاب پياز (بٌنه) مناسب برای كشت و تولید زعفران

تکثیر زعفران از طریق پياز صورت می گیرد. پيازهایی که برای کاشت و تولید انتخاب می شوند بايستي داراي وزن بيش از 8 گرم و دارای جوانه انتهایی سالم و بدون پوسیدگی باشند، هر چه پياز درشت تر باشد محصول به دست آمده مرغوبتر و عملکرد سالهای ابتدایی کشت بیشتر خواهد بود. به همین دلیل معمولاً پيازها را از مزارع 3 تا 4 ساله انتخاب می کنند. در هر صورت هنگامی که برگ ها کاملاً خشک شدند(از اواسط خردادماه) پيازها را از خاک در می آورندکه معمولاً به دو روش انجام می گیرد:

  1. روش اول به نام پیاز خشکه کن است، به این صورت که پيازها را به وسیله بیلچه یا خیش از زمین در می آورند.
  2. روش دیگر را پیاز ترکن گویند که زمین را آبیاری و پس از گاورو شدن، پيازها را از زمین خارج می کنند که در این روش پياز ها کمی مرطوب خواهند بود. از این روش زمانی استفاده می گردد که کاشت و تولید زعفران سریع و بلافاصله مورد نظر باشد زیرا انبار کردن پیاز مرطوب نیاز به مراقبت های ویژه دارد.

تصویر پیاز برای کشت و تولید زعفران

نگهداری پیازهای خشکه کن معمولاً به این صورت انجام می شود که پيازهای درشت و سالم را جدا نموده و در انبارهای خشک و دارای تهویه مناسب تا ارتفاع 20 تا 30 سانتی متر انباشته و تا اواخر تابستان (مرداد و شهریور)، که زمان کاشت است، نگهداری می کنند. برای جلوگیری از هر گونه آلودگی قارچی، پیازها را با سموم قارچ کش مناسب ضد عفونی می کنند و به هنگام کاشت، غلاف قهوه ای رنگ روی آن را جدا می کنند به طوری که آخرین لایه روی پیاز بماند.

چگونگی كشت و تولید زعفران

کشت و تولید زعفران به دو صورت انجام می گیرد :

  1. کاشت دستی با بیل : در ردیف هایی با فاصله 10 تا 20 سانتی متر چاله هایی به عمق 10 تا 15 سانتی متر به فاصله 10 تا 20 سانتی متر روی ردیف کنده و 3 تا 5 پیاز سالم داخل آن طوری قرار می دهند که جوانه انتهایی آن به طرف بالا باشد و روی آن به ارتفاع 5 تا 10 سانتی متر خاک ریخته و آن را با ماله می پوشانند.
  2. کاشت زعفران با گاو آهن : در این روش پس از تهیه و تسطیح زمین، شیارهای موازی به فاصله حدود 20 تا 25 سانتی متر و عمق 10 تا 15 سانتی متر با گاو آهن ایجاد کرده سپس پیازها را به فاصله 5 تا 10 سانتی متر می کارند. مقدار پیاز مصرفی، بستگی به وزن پیازها دارد. معمولا 3 تا 7 تن پیاز در هکتار کشت می نمایند، البته باید توجه داشت هرچه پیاز بیشتری جهت کشت استفاده شود در سالهای اول برداشت و تولید بیشتری خواهید داشت.

زمان کاشت پیاز 

پیاز زعفران از نیمه اردیبهشت و بعد از زرد شدن و خشکیدن برگ ها به خواب می رود و تا اوایل تیرماه در خواب کامل و حقیقی به سر می برد. بنابراین در همین مدت که هوا نیز گرم نشده، بهترین موقع کندن یا درآوردن پیاز از مزرعه قبلی و انتقال و کشت آن در مزرعه جدید است. توصیه می شود یک تا دو هفته پس از درآوردن پیازها، اقدام به کشت آنها در مزرعه جدید گردد زیرا در غیر اینصورت به دلیل گرم بودن هوا و زمین و درصد رطوبت نسبی فوق العاده کم هوا، ممکن است پیازها در اثر از دست دادن رطوبت آسیب ببینند.

تاخیر در کشت پیازها موجب ظهور ریشه ها و خسارت به رشد بهینه آنها می شود. جابجایی پیازها در مرداد و شهریور به گل آوری همان سال شدیداً لطمه می زند و این یکی از دلایل کم محصولی و تولید سال اول در مزارع زعفران کاری می باشد زیرا در مرداد و شهریور اندام هاي گل در داخل جوانه پیاز درحال شكل گيري مي باشند (خواب ظاهری) همچنين گرمای هوا و خاک در این دو ماهه برای سلامت پیاز مضر است. تراکم کاشت پیاز زعفران در الگوهای کشت سنتی بین 3 تا 7 تن در هکتار متغیر است و معمولا به طور متوسط 5 تن در هکتار می باشد که بصورت دستی، نیمه مکانیزه و مکانیزه می تواند انجام شود.

کود دهی

در كشت و تولید زعفران کود دهی به دو صورت انجام می شود :

  1. کود حیوانی : سطح مزرعه زعفران را از سال اول به بعد، پیش از اولین آبیاری، با مقداری کود حیوانی کاملا تخمیر شده (بدون تخم علف های هرز) می پوشانند که علاوه بر تامین مواد غذایی مورد نیاز، پوشش گرمی برای پیازها خواهد بود.
  2. کود شیمیایی : با توجه به آزمون خاک توصيه مي شود اما درصورت لزوم در سال بعد، با توجه به نوع خاک، پیش از اولین آبیاری، کود اوره حدود 150 کیلوگرم، کود فسفات به میزان 100 کیلوگرم و پتاس 50 کیلوگرم در هکتار را در مرحله سله شکنی (چهار شاخ زدن) با خاک مخلوط می کنند.

آبیاری

اولین آبیاری در ادامه مراحل تولید زعفران از نظر رشد جوانه، گل و علف پیاز اهمیت زیادی دارد. اولین آبیاری در مناطق سردسیر از دهم مهرماه و در مناطق گرمسیر از اوایل آبان شروع می شود که باعث رشد گل خواهد شد. اگر چنانچه پیش از مهرماه آبیاری صورت گیرد به جای گل برگ ظاهر می شود. به هر حال پس از گاورو شدن زمین اقدام به سله شکنی نموده سپس مزرعه را تا باز شدن گل ها به حال خود رها می کنند. پس از جمع آوری گل ها که بدیهی است در سال اول تعداد آنها محدود می باشد، اقدام به آبیاری دوم مي نمايند.

از سال اول به بعد، معمولاً پیش از اولین آبیاری در ماه های شهریور و مهر، کود دامی را در سطح زمین پخش کرده و سپس آبیاری می کنند. پس از گاورو شدن زمین خراش هایی به عمق 5 – 10 سانتی متر در خاک ایجاد می کنند که باعث رشد آسانتر جوانه شده و از طرفی کود با خاک مخلوط می شود.به هر حال تعداد دفعات آبیاری زعفران بستگی به بارش باران دارد، در هر صورت معمولاً تا 5 بار زمین زعفران آبیاری می شود که از آب دوم به بعد با فاصله 20 روز تا یکماه و گاهی بیشتر آبياري تا پایان اسفند و گاه تا فروردین انجام می گیرد. آبياري مزارع جدید الاحداث زعفران با سامانه های نوین آبیاری ( نظیر آبیاری تیپ یا قطره ای، … ) بهره وری از نهاده ها را بالا و سبب افزایش عملکرد و تولید می شود.

 

آفت ها، بیماری ها و علف های هرز

تصویر آفات پیاز در کشت و تولید زعفران

آفت های زعفران

آفت های زعفران عبارتنداز :
1- کرمهای Ditylenchus clipoaci : (به سیب زمینی و سیر نیز حمله می کند) که به پياز زعفران حمله و پس از مدتی باعث باد کردن و فاسد شدن آن می گردد. برای مبارزه با این آفت و جلوگیری از کاهش تولید از روشهای زیر استفاده می شود:

  • نگهداری پیازها در آب 34 – 44 درجه به مدت 3 ساعت پیش از کاشت
  • ضد عفونی کردن پیازها به وسیله سولفور دو کربن
  • آبیاری با آب های آمونیاک دار

2- کنه پياز زعفران : این کنه با فعالیت بر روی پیاز و دمبرگ باعث تضعیف گیاه می شود. گیاهان آلوده در اوایل بهار سریع تر خزان می کنند، که برای مبارزه از روش های زیر استفاده می شود :

  • کشت عمیق تر پیازها در مناطق آلوده (20 سانتی متر)
  • کاهش عمر بهره برداری از مزارع

3- موش ها : که خسارت زیادی به بنه های زعفران وارد می کنند و در اثر زخمی کردن آنها، باعث فساد می شوند. موش ها را بایستی با روشهای مناسب و توصيه شده توسط مراجع ذيصلاح از بين برد تا جلوی عدم تولید زعفران گرفته شود.

4- خرگوش ها یکی دیگر از موانع در تولید زعفران : که با زخمی کردن پیازها و خوردن برگ ها، صدمه زیادی به گیاه وارد می کنند.

بیماریهای زعفران

پياز زعفران ممکن است مورد حمله قارچ های متفاوتی به شکل زیر قرار گیرند :

1- بیماری زوال زعفران : این بیماری نوعی قارچ است كه به سطح پیاز حمله کرده و بر روی آن لکه های ارزنی شکل سرخ رنگ ایجاد و به تدریج به داخل بنه نفوذ می کند. نفوذ این قارچ به داخل پیاز موجب برآمدگی هایی در سطح آن و پوسیدن و خشک شدن برگ ها و عدم تولید می گردد. این قارچ محصولات دیگری چون سیب زمینی، چغندر قند و یونجه را نیز مورد حمله قرار می دهد. کشاورزان با این بیماری به روش زیر مبارزه می کنند:

  • نكاشتن پياز زعفران پس از گیاهان هم میزبان
  • جمع آوری و سوزاندن پیازهای آلوده
  • ضدعفونی کردن زمین با سولفور دو کربن به مقدار 250 کیلوگرم در هکتار
  • نکاشتن پياز زعفران در زمین های آلوده برای مدت 6 تا 8 سال
  • ساير روشهای توصيه شده توسط مراجع ذيصلاح

2- بیماری سیاهک زعفران : عامل این بیماری قارچی به نام فوماگو است. این قارچ بر روی برگ های زعفران نشو و نما می کند و کم کم به پیاز زعفران می رسد. با این بیماری به روش زیر مبارزه می شود:

  • جمع آوری و سوزاندن برگ ها و پیازهای آلوده
  • پيازها را پیش از کاشت با سموم مناسب در مقابل بیماری های قارچی ضد عفونی می کنند.
  • ساير روشهای مناسب توصيه شده توسط مراجع ذيصلاح

3- بیماری ورم پياز :
این بیماری، تولید ورم های شاخی در سطح پیاز می کند، در این وضعیت پيازها معمولاً کوچکتر از حد طبیعی شده و در ضمن خود بوته نیز کوتاهتر از حد طبیعی می شود.

4- علف های هرز زعفران :
علف های هرز اغلب از طریق بذر زیادی که تولید می کنند ، تکثیر می شوند و بذر آنها از راه باد، آب، حیوانات و انسان از نقطه ای به نقطه دیگر انتشار می یابد. برای از بین بردن علف های هرز شیوه های زیادی وجود دارد اما معمولاً از ترکیب دو یا چند روش نتیجه مناسب تری به دست می آید. با علف های هرز به روش های مکانیکی، زراعی، بیولوژیکی و شیمیایی مبارزه می کنند، اما در زراعت زعفران روش مکانیکی به ویژه وجین متداول است و روش شیمیایی با توجه به خواب تابستانی زعفران با سموم كم خطر عملی می باشد.

وجین : با توجه به این که بوته زعفران ضعیف، کوتاه و ظریف است، وجین از اهمیت بسیاری برخوردار است زیرا چنانچه زمین کشت از وجود علف های هرز پاک نشود پس از مدتی تمام مزرعه را پوشانده و نابودی آنها به سختی امکان پذیر خواهد بود. بنابراین در پنج ماه بهار و تابستان که پیاز زعفران دوره استراحت تابستانی خود را می گذراند، کشاورزان با استفاده از وسایل دستی و ماشینی، به راحتی علف های هرز را از بین می برند. کشاورزان از بردن ماشین آلات سنگین به داخل زمین خودداری می کنند زیرا این وسایل باعث کوبیدگی سطح خاک می شوند. در هر صورت اولین وجین زعفران پس از برداشت گلها (گل پاک)، دومین آن به فاصله یکماه پیش از آبیاری و پس از شخم زمین و وجین سوم به هنگام تولید و برداشت زعفران و سرانجام آخرین وجین در فصل تابستان انجام می شود.

مرحله برداشت گل

مرحله برداشت محصول دشوارترین و پرزحمت ترین و در عین حال حساس ترین مرحله زراعت زعفران است که شامل چیدن گل و جدا کردن کلاله از گل می باشد. این مرحله به شیوه سنتی صورت می گیرد که متکی بر نیروی انسانی بسیار و صرف هزینه فراوان است. تولید و برداشت گل با توجه شرايط آب هوايي هر منطقه معمولا از آبانماه شروع مي شود. مدت گل دهی زعفران 20 روز است که بیشترین گل در هفته اول شکفته می شود. چون عمل برداشت گل باید پیش از طلوع خورشید صورت گیرد. بنابراین کشاورزان و خانواده آنها صبح خیلی زود زیر نور چراغ های زنبوری به طور ردیفی روی مزارع حرکت می کنند و گل ها را می چینند و در سبدهای حصیری می ریزند به طوری که روی هم فشرده نشوند. پس از برداشت گل، آنها را به خانه یا کارگاه برده و سریع اقدام به جدا کردن کلاله های زعفران می کنند.

جدا کردن كلاله از گل های زعفران:

پس از تولید و برداشت گل از زمين بايد كلاله سه شاخه ای زعفران از گل جدا گردد. محصول زعفران در حقيقت قسمتی از مادگی گياه مي باشد كه شامل خامه و كلاله آن مي شود و بر اساس همراه بودن نسبت وزني خامه با كلاله دسته بندي مي گردد. در ايران معمولاً زعفران توليدی به چند شكل تقسيم بندي مي شود. یکی از اصطلاحاتی كه از ديرباز در اين زمينه مورد استفاده قرار مي گرفته زعفران دخترپيچ است. اين نوع زعفران شامل قسمت كلاله و خامه، (قسمت سرخ و قسمت سفيد يا زردرنگ زعفران) مي باشد كه در فارسی به آن زعفران دسته ای نيز گفته می شود و در خارج از كشور آن را به عنوان زعفران Bunch (دسته ای) يا Red & White (سرخ و سفيد) می شناسند.

از نام های جديدتری كه مرسوم شده، زعفران سرگل يا به اصطلاح عاميانه زعفران سرقلم است كه از زعفران دسته ای توليد می شود، بدين نحو كه قسمت هاي زرد آن را با قيچی كردن و سپس با استفاده از روش الكتريسيته ساكن جدا می نمایند و زعفرانی تميزتر و كاملاً قرمز به دست می آورند كه در زبان انگليسي به آن All-Red (كاملاً سرخ) گويند و مشابه زعفرانی است كه كوپه Coupé (قطع شده يا بريده) خوانده می شود.

تصویر جدا کردن كلاله از گل های در کشت زعفران

بعدها زعفران هايی را كه برای تولید آنها مستقيماً قسمت قرمز (تنها شامل مقدار بسيار كمي از زردی) را از گل جدا مي كنند زعفران پوشال ناميدند، شايد به اين دليل كه اين نوع یک حالت حجيم و پوشال مانند پيدا می كند، كه البته بعضي معتقدند اين اسم مناسبی نيست و بايد نام بهتری برای اين نوع زعفران انتخاب شود. هر كدام از اين زعفران ها ممكن است درجه یک يا دو و مرغوب يا نامرغوب باشند و هيچ یک را نمی توان به ديگری ترجيح داد. آنچه كه مسلم است قدرت رنگ دهی و کیفيت زعفران دسته به مراتب پايين تر از انواع ديگر زعفران است، همينطور از نظر روش خشک كردن چون با تأخير خشک می شود و در واقع بخشی از قدرت رنگ دهی را در طول فرآيند خشک كردن از دست می دهد و کیفيت پايين تری دارد.

روش خشک کردن:

زعفران تازه را برای نگهداری طولانی تر بايد خشک نمود. روش خشک كردن تعيين كننده كیفيت و ارزش نهايی زعفران می باشد. عطر خاص زعفران در هنگام خشک كردن در اثر هيدروليزشدن تركیبات پیكروكروسين و آزاد كردن سافرانال تولید می گردد. روش های خشک كردن عبارتند از : روش سنتی ايران، روش اسپانيايی و روشهای صنعتی.

• روش سنتی ايرانی:

این روش پس از تولید مستلزم خشک كردن زعفران در سايه و يا اتاق گرم و خشك برای حدود 8 تا 12 روز می باشد. در اين روش امكان رشد و تكثير میكرو ارگانيزم ها و افزايش آلودگي و همچنين كاهش قدرت رنگ دهی در اثر فعاليت آنزيم ها، بدليل طولانی بودن زمان خشك كردن، وجود دارد.

• روش اسپانيايی:

زعفران بر روی الكی با شبكه توری ابريشمی و تحت دمای متوسطی حدود 60 °C – 50 براي مدت 30 تا 60 دقيقه حرارت غير مستقيم قرار داده مي شود. در اين روش رنگ بيشتري نسبت به روش سنتی ايرانی و يا خشک كردن در هوای آزاد، ظاهر مي شود و احتمال آلودگی قارچی محدود مي گردد.

• در روش صنعتی ، سيستم های خشک كننده ای كه بكار می روند بر سه نوع می باشند:

  1. خشك كننده های با انتقال هوا : در اينجا هوای داغ با محصول تماس مستقيم پيدا می كند. مهمترين آنها خشک كن های تونلی هستند.
  2. خشك كننده هاي نقاله ای
  3. خشك كننده هاي تحت خلاء : از اين خشک كننده ها برای موادی كه حرارت بالا باعث تخريب مواد مؤثره آنها می شود استفاده می گردد.

نكات مهمي كه در رابطه با خشک كردن زعفران قابل توجه می باشد عبارتند از:

  1. مدت زمان خشكانيدن كوتاه باشد. زمان جداشدن و خشكانيدن تا رسيدن به رطوبت مناسب از 24 ساعت بيشتر نشود.
  2. از حرارت يکنواخت و غيرمستقيم ( حدود 60 °C )، جهت خشكانيدن زعفران، استفاده شود.
  3. رطوبت نهايی زعفران در پايان اين مرحله از 10 درصد بيشتر نباشد.

 

به این مطلب امتیاز دهید:

امتیاز کاربر: 4.85 ( 3 نتایج)
گردآورنده
تی توجیهی
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

‫2 نظرها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هفده − پنج =

دکمه بازگشت به بالا
0